Tarło Jan h. Topór (ok. 1684–1750), podstoli litewski, wojewoda lubelski i sandomierski, generał-lejtnant wojsk koronnych.

Był synem Stanisława (zob.) i jego drugiej żony Teresy z Dunin Borkowskich, córki Stanisława, kaszt. połanieckiego, i Teodory ze Słupeckich. Miał brata Hieronima (zm. 1717) oraz siostry: Annę, zamężną za Franciszkiem Cetnerem (zob.), Magdalenę (zm. po 17 I 1728), żonę Franciszka Szembeka (zob.), a następnie Jerzego Dominika Lubomirskiego (zob.), Konstancję, poślubioną Józefowi Wandalinowi Mniszchowi (zob.), Franciszkę (zm. 15 XII 1762), ksienię benedyktynek w Sandomierzu, i Ludwinę (zm. 4 IX 1762), norbertankę w Busku.

T. uczył się w warszawskim kolegium pijarów; 6 II 1695 wystąpił tam jako Libertas Polona w sztuce „Ioannes III, felicitate secundus, gloria primus”. Wg Kaspra Niesieckiego, posłował w r. 1697 na sejm koronacyjny Augusta II, jest jednak bardziej prawdopodobne, że przebywał w Krakowie podczas sejmu, a informacja o poselstwie została zaczerpnięta z jednej z jego późniejszych mów. Wkrótce został pułkownikiem regimentu konnego kor. i t.r. wyjechał zapewne w podróż zagraniczną. Uczył się, jak się wydaje, na uniw. w Pradze, a następnie we Francji, gdzie kształcił się w jednej z paryskich akademii rycerskich i brał udział w uroczystościach dworskich. W r. 1705 owdowiała matka, skarżąc się na wydatki i długi syna, odwołała go do domu. T. wracał przez Amsterdam.

Podczas wielkiej wojny północnej, podobnie jak większość jego rodu, T. poparł Stanisława Leszczyńskiego. Nie jest pewne, czy to on wziął udział w bitwie pod Kaliszem 29 X 1706 między wojskami szwedzkimi i oddziałami konfederatów warszawskich a wojskiem saskim, rosyjskim i armią kor. Uczestniczył 20 III 1708 w naradzie stronników króla Stanisława w Wilnie. Uczniowie warszawskiego kolegium pijarskiego wystawili t.r. dedykowaną T-le sztukę „Fortuna bellorum in Annibale fugato…”. Po powrocie Augusta II na tron T. być może marszałkował sejmikowi lubelskiemu w styczniu 1710 przed Walną Radą Warszawską, a na tę Radę posłował z woj. lubelskiego. Domagał się, by król ponownie zaprzysiągł pakta konwenta i by wydano nowy dyplom elekcji. Skarżył się wtedy na nowe kontrybucje nałożone na jego województwo przez wojska rosyjskie oraz prosił o ewakuację wojsk saskich i złożenie sejmu jeszcze t.r.; wszedł wówczas do rady do boku króla. W armii kor. miał w r. 1710 kompanię dragońską. Deputowany do Tryb. Kor. w r. 1711, był jego marszałkiem w kadencji 1711/12. Z tej okazji pijarzy piotrkowscy wystawili dedykowaną mu sztukę „Vladislaus IV princeps Poloniarum ad Chocimum extinctis Osmanis copiis […] victis…” (W. 1712). Dla poparcia stronnika Leszczyńskiego, star. rawskiego Jana Grudzińskiego, który na czele korpusu wkroczył od południa do Rzpltej, T. skłonił szlachtę zgromadzoną 30 V 1712 na sejmiku lubelskim do podjęcia decyzji o «wsiadaniu na koń»; został wtedy wybrany na pułkownika województwa. Wobec niepowodzenia tej akcji, poparł zapewne następną próbę działań na korzyść Leszczyńskiego, podjętą przez woj. ruskiego Jana Stanisława Jabłonowskiego i woj. lubelskiego Adama Piotra Tarłę, zakończoną w kwietniu 1713 aresztowaniem wojewody lubelskiego.

W wojsku kor. miał T. w r. 1714 chorągwie pancerną i dragońską. T.r., przez pewien czas, starał się studzić antydworskie nastroje szlachty lubelskiej, być może chwilowo pozyskany nominacją na sędziego ziemskiego lubelskiego (wybrany na kandydata na ten urząd na sejmiku 27 III) i na popisie województwa w kwietniu nie dopuścił do wystąpień przeciw królowi. Może pod wpływem kuchmistrza kor. Stanisława Tarły podjął jednak antykrólewską agitację i jako pułkownik pospolitego ruszenia otrzymał na sejmiku lubelskim 17 IX komendę nad uchwaloną na tym forum wojewódzką wyprawą dymową. Gdy do województw sandomierskiego i lubelskiego wkroczyły oddziały saskie, został przez nie 22 IX w kościele w Krasnymstawie aresztowany, a przy tym raniony w rękę. Wzburzona szlachta woj. krakowskiego wysłała w październiku do króla poselstwo z żądaniem ukarania winnych jego aresztowania. Za wstawiennictwem nuncjusza papieskiego G. Grimaldiego T. został po miesiącu uwolniony i 30 X złożył przysięgę, że nie będzie występował przeciw królowi i pozostanie we wskazanym miejscu. Zapewne, otrzymawszy wkrótce zezwolenie na wyjazd, udał się do Paryża, gdzie przebywał do poł. r. 1715.

Po powrocie z zagranicy, ponownie pogodzony z Wettynem, T. został 28 VII 1715 podstolim lit. Związany przysięgą, nie angażował się w ruch szlachecki zwieńczony zawiązaniem w listopadzie t.r. generalnej konfederacji w Tarnogrodzie. Wysłany przez dwór, przedstawił 2 III 1716 konfederatom stacjonującym w Lubomlu w ziemi chełmskiej królewskie propozycje ugody i już 10 III t.r. wrócił do Warszawy z ich odpowiedzią. Nie chcąc uczestniczyć w działaniach skonfederowanej szlachty, która zamierzała wybrać go do komisji ds. wojska związkowego, nie przybył na sejmik lubelski w maju. Uzyskawszy 19 VI zwolnienie od przysięgi z r. 1714, oficjalnie przystąpił do konfederacji w siedzibie władz konfederackich w Łęcznej. Dn. 10 VIII 1716, ze star. babimojskim Adamem Ponińskim i podskarbim nadw. lit. Józefem Sapiehą, został przez konfederatów wysłany do Augusta II do Warszawy ze skargami na negocjujących z nimi królewskich plenipotentów oraz z żądaniem wyprowadzenia z Rzpltej wojsk saskich. Rada konfederacka powierzyła mu tymczasowe dowództwo artylerii kor. w zastępstwie oskarżanego o nieudolność Jakuba Zygmunta Rybińskiego, a w październiku, podczas rokowań warszawskich pełnomocników królewskich i przedstawicieli konfederacji, uzyskano obietnicę, że T. zostanie generałem artylerii kor., po śmierci Rybińskiego.

W r. 1717 został T. komisarzem na tryb. skarbowy w Radomiu; pełnił tę funkcję dziesięć razy (na pewno w l. 1720, 1726 i 1729), a sam twierdził, że nawet 22 razy; trybunał wysłał go 19 VI t.r. do króla do Drezna w sprawie przemarszów armii saskiej. Zapewne t.r. otrzymał stopień gen.-majora. Dn. 4 VI 1718 dostał star. grabowieckie, które z przerwami trzymał do r. 1728. Pozyskany dla stronnictwa królewskiego obietnicą awansu (podobno przez bp. kujawskiego Konstantego Felicjana Szaniawskiego), posłował z woj. sandomierskiego na sejm 1718 r. oraz na sejm z limity 1719/20 r. Wypowiadając się na sejmie 1718 r. w duchu prokrólewskim, postulował wyprowadzenie wojsk rosyjskich, jak najszybsze wysłanie emisariusza do Rosji i uchwalenie konstytucji «de securitate externae». Delegowany z izby poselskiej do układania konstytucji, podpisał je z zastrzeżeniem w sprawie użytego sformułowania o sukcesorach dóbr neuburskich. W sierpniu 1719 wziął udział w uroczystościach weselnych królewicza Fryderyka Augusta w Dreźnie; otrzymał wówczas Order Orła Białego. T.r. został mianowany woj. lubelskim (nominacja 9 III, ponowiona 7 XI), ale na sejmie z limity 1719/20 r. zasiadał jeszcze w izbie poselskiej. Wsparł wtedy działania dworu w sprawie ratyfikacji sasko-hanowersko-austriackiego traktatu wiedeńskiego z 5 I, a na sesji 3 II 1720 złożył w izbie relację z konferencji z biskupami i nuncjuszem Grimaldim w sprawie prawa patronatu. Jako nowy wojewoda pożegnał 5 II t.r. izbę poselską, a przysięgę senatorską złożył 26 II, na posejmowej radzie senatu. Na drugim sejmie zwycz. t.r., oddaliwszy się od dworu, rekomendował «interes władzy hetmańskiej», co ze strony dworskiej wywołało krytykę. Marszałkował Tryb. Kor. kadencji 1720/1; Aleksander Dąbrowski w imieniu lubelskiego kolegium jezuitów dedykował mu wówczas panegiryk „Regia purpurarum Tarłovia domus…” (b.m.w.) 1721. T. i Stanisław Poniatowski zostali 16 XII 1720 wyznaczeni przez króla na administratorów dóbr ordynacji Ostrogskiej na dwa lata; obaj jednak zawarli 7 VI 1721 ugodę w Wąworkowie z dokooptowanym do zespołu administratorów marszałkiem nadw. lit. Pawłem Sanguszką i otrzymawszy po 100 tys. złp., uznali go za wyłącznego administratora do decyzji najbliższego sejmu. W r. 1723 dokonał T. z siostrami rozliczeń sum posagowych matki; siostry wolały gotówkę niż zniszczone lub zadłużone majątki.

T. uczestniczył w sejmie 1724 r., na którym został wyznaczony do konferencji z posłami cudzoziemskimi oraz deputacji do układania konstytucji. Na sejmie z limity 1726 r. wszedł do deputacji do korektury Tryb. Kor., oraz komisji do rozmów z dyplomatami rosyjskimi i szwedzkimi; został też wybrany po raz kolejny na komisarza do tryb. skarbowego. Wyznaczono go na posła Rzpltej do Rzymu w sprawie sporu ze Stolicą Apostolską o prawo patronatu. Dn. 14 XI t.r. otrzymał patent przyznający mu ekspektatywę szefostwa regimentu nowo tworzonej piechoty łanowej, a 24 XI awansował na gen.-lejtnanta wojsk kor. Ociągał się z przyjęciem funkcji poselskiej ze względu na spodziewane koszty, znacznie przewyższające wyznaczone mu ze skarbu kor. 100 tys. talarów, których i tak chyba mu nie wypłacono. Zdecydował się, gdy otrzymał zapewnienie zwrotu wydatków oraz obietnicę podskarbiego w. kor. Jana Jerzego Przebendowskiego regularnego spłacania przez skarb kor. procentów od długów, zaciągniętych na konto podróży. W nadziei rychłego wyjazdu T. sprzedał lub obciążył niektóre dobra dziedziczne i królewszczyzny na ok. 1,5 mln złp. W grudniu 1727 przyjechał do Drezna, by spotkać tam nowego nuncjusza C. Paulucciego, rozpoczynającego misję dyplomatyczną. Z uzyskanymi w styczniu 1728 pełnomocnictwami do prowadzenia rozmów z nuncjuszem, przedstawił mu polskie życzenia. Dn. 17 VI t.r. otrzymał starostwa kamienieckie i latyczowskie, stając się tym samym generalnym starostą (generałem) ziem podolskich. Otrzymawszy 7 IX 1729 królewskie potwierdzenie szefostwa regimentu, sformował go na przełomie l. 1729/30, utrzymując, że jednostka ta nie wchodzi do komputu wojska kor., a hetmanowi podlega tylko operacyjnie. Jego prestiż w armii kor. jako szefa regimentu piechoty łanowej znacznie wzrósł i po śmierci w r. 1728 obu hetmanów kor. uważano go za liczącego się kandydata do buławy polnej. Związał się w tym czasie z obozem kształtującej się «Familii» i często towarzyszył regimentarzowi kor. S. Poniatowskiemu. Wziął udział w sejmie 1729 r.; był obecny na dwunastu z siedemnastu rad senatu do końca panowania Augusta II. W 2. poł. l. dwudziestych Stanisław Leszczyński sądził, że T., choć przywiązany do dworu, był zwolennikiem kandydatury «piastowskiej». Jeszcze w r. 1727 deklarował T. ambasadorowi Francji w Rzpltej, F. de Livry, gotowość poparcia Leszczyńskiego. Rosyjski poseł F. K. Löwenwolde twierdził jednak w sierpniu 1731, że T., choć zwolennik Leszczyńskiego, sam mógłby kandydować do polskiej korony. Podczas posiedzenia 21 III 1732 komisji ds. dóbr neuburskich, wyznaczonej jeszcze w r. 1731, sam mając roszczenia do tych dóbr, T. próbował wyegzekwować od Radziwiłłów 20 tys. złp., obiecane mu za rezygnację z tych pretensji; ostatecznie zażądał za to korzystnej dzierżawy. Mimo sympatii dla Leszczyńskiego, wspierał w r. 1732 prodworsko nastawionych Czartoryskich i pretendującego do urzędu hetmana w. kor. S. Poniatowskiego w staraniach o doprowadzenie do rozdania przez króla wakujących ministeriów (obu buław i kanclerstwa kor.), sam mając nadzieję na buławę polną. Dążeniom tym przeciwdziałał nowy ambasador francuski A. F. Monti.

Na sejmie 1732 r. delegowany był T. z senatu od króla do izby poselskiej z prośbą o jedność i jak najszybsze obranie marszałka, a po zerwaniu obrad zabrał głos 14 X t.r. na posejmowym senatus consilium. Jako poseł do Stolicy Apostolskiej kontynuował w Warszawie konferencje z nuncjuszem Pauluccim. W kampanii przed sejmem nadzwycz. 1733 r. pozostający w opozycji do dworu bp smoleński Bogusław Gosiewski ułożył we współpracy z ambasadorem francuskim Montim projekt pozwania przed sąd sejmowy oboźnego kor. Jerzego Ożarowskiego oraz T-y i S. Poniatowskiego, uznając ich zabiegi na rzecz rozdania wakansów na sejmie 1732 r. za gwałcenie praw i wolności. Podobne zarzuty wobec T-y pojawiły się też w wierszowanym pamflecie skierowanym przeciw S. Poniatowskiemu pt. „Dyskurs na pokojach wolności polskiej…”. Przed sejmem nadzwycz. 1733 r. starał się T. doprowadzić do zerwania tych sejmików, na których mogła wygrać opozycja antykrólewska (podobno na kampanie przedsejmowe l. 1732–3 wydał 50 tys. talarów); wspomógł także finansowo druk broszury Stanisława Konarskiego „Rozmowa pewnego ziemianina ze swoim sąsiadem o teraźniejszych okolicznościach” (W. 1733), zachęcającej króla do rozdania wakansów niezależnie od powodzenia sejmu. Był na tym sejmie nadzwycz., przerwanym przez śmierć Augusta II, i podpisał się 7 II 1733 pod uniwersałem prymasa Teodora Potockiego, ogłaszającym bezkrólewie. Pogodził się z aspirującym do urzędu hetmana w. kor. woj. kijowskim Józefem Potockim, bronił jednak S. Poniatowskiego, którego kanclerz lit. Michał Wiśniowiecki oskarżył, że sprowadzając Augusta II do Warszawy na sejm, przyczynił się do jego śmierci. Wobec nadchodzącej elekcji dyplomacja rosyjska podjęła podobno próbę pozyskania T-y, on jednak opowiedział się zdecydowanie po stronie Stanisława Leszczyńskiego.

Na sejmiku przedkonwokacyjnym woj. sandomierskiego w Opatowie 23 III 1733 skłonił T. szlachtę do przyjęcia deklaracji o wykluczeniu cudzoziemców od korony; został wówczas powołany do sądów kapturowych woj. sandomierskiego. Podczas sejmu konwokacyjnego t.r. wystąpił w stroju polskim, na zmianę z J. Potockim podejmując posłów poczęstunkami. W senacie wyliczył straty, jakie poniósł w wyniku niedoszłej legacji do Rzymu (Mowa IP Jana Tarła wdy lubelskiego na sejmie convocationis 22 maii (1733) w izbie senatorskiej […] miana, b.m.r.w.). Wysłany z kaszt. trockim Janem Fryderykiem Sapiehą przez prymasa 1 VI t.r. do posła cesarskiego H. W. Wilczka z protestem przeciw obecności wojsk cesarskich na granicach oraz konszachtom ambasady cesarskiej z panami polskimi, zdał nazajutrz relację z tej misji. Na przedelekcyjnym sejmiku lubelskim 14 VII został obrany pułkownikiem pierwszej chorągwi wojewódzkiej. Podczas obrad koła wojskowego pod Lublinem 4 VIII zapewniał, że przyszły król wynagrodzi zasługi wojska; koło to podjęło uchwałę o rekomendacji T-y do buławy polnej. Przed elekcją przywiózł do Warszawy 500 beczek wina na «traktowanie posłów». Wraz z prymasem i S. Poniatowskim przyrzekł Montiemu utrzymać w sekrecie potajemny przyjazd Leszczyńskiego do Warszawy, ale rozgłosił tę wieść w kuluarach sejmu i podobno to on doradził Leszczyńskiemu, by 11 IX pojawił się publicznie w warszawskim kościele Świętego Krzyża. Na elekcji oddał głos 12 IX na Leszczyńskiego i został deputatem «ad pacta conventa».

Gdy S. Poniatowski zrezygnował z generalnego regimentarstwa i funkcję tę objął J. Potocki, Leszczyński 22 IX 1733 mianował T-ę zastępcą (subalternem) regimentarza wojska kor. z uprawnieniami i wynagrodzeniem hetmana polnego. T. z J. Potockim zlustrował 23 IX t.r. nowe chorągwie, zaciągnięte na koszt króla Stanisława, i prowadził przygotowania, by nie dopuścić zwolenników elektora saskiego Fryderyka Augusta II oraz wspierających ich wojsk rosyjskich do pola elekcyjnego na Woli. W październiku organizował obóz wojskowy pod Marymontem. Swoim wojskom nakazał zajęcie rezydencji posłów saskich i rosyjskich, a gdy schronili się oni w poselstwie cesarskim, zażądał od posła Wilczka wydania ich. Po przeprowadzonej 5 X przez zwolenników Wettyna elekcji Fryderyka Augusta II pod osłoną oddziałów rosyjskich po prawej stronie Wisły, T. był zdania, by w walce o polską koronę bronić Warszawy przed wojskami rosyjskimi lub ruszyć na Pomorze, gdzie spodziewano się desantu francuskiego; mogłoby to zapewnić bezpieczeństwo Leszczyńskiemu, który schronił się w Gdańsku. J. Potocki zadecydował jednak o marszu na południe, po czym w trakcie pochodu armii kor. przez Warkę i Radom w Sandomierskie jego stosunki z T-ą uległy zaognieniu, ponieważ obaj pretendowali do korzystania z pensji należnej hetmanowi polnemu. Ich rywalizacja prowadziła do dezorganizacji działań armii kor. T. ze swoimi oddziałami wycofał się pod Sokołów (obecnie Sokołów Mpol.). Krytykując J. Potockiego za brak zdecydowanych działań przeciw wojskom rosyjskim, czasowo odsunął się od dowodzenia armią i nie utrzymywał kontaktów z dowódcami innych zgrupowań kor. Protegował wówczas swego młodego krewnego, star. jasielskiego Adama Tarłę, i wpłynął na jego wybór 3 XII 1733 na marszałka prostanisławowskiej konfederacji woj. sandomierskiego. Być może obaj Tarłowie inspirowali pismo polityczne „Zdanie narodu polskiego osobliwie konfederacji sandomierskiej podane do uwagi narodowi rosyjskiemu i kozackiemu” (b.m.r.w.), promujące idee wolności i niezależności od mocarstw ościennych oraz wyrażające gotowość pomocy Rosjanom w zrzuceniu tyranii niemieckich ministrów i przywróceniu wolności. Możliwe, że T. przyczynił się do powstania pisma „Punkta od narodu Rosyjskiego porozumiewającego się z najjaśniejszą Rzecząpospolitą” (b.m.r.w.), zawierającego wizję przyszłej unii obu państw.

Dzięki mediacji Józefa Wandalina Mniszcha, stosunki T-y z J. Potockim pod koniec grudnia 1733 poprawiły się; w lutym 1734 spotkali się oni w Jarosławiu, gdzie opracowali plan działań wojennych. T. dostał pod komendę dywizję składającą się z dwóch partii wojska kor. Pod koniec lutego t.r. wyruszył spod Jarosławia na odsiecz oblężonemu w Gdańsku Leszczyńskiemu. Dn. 18 III pod Goszczynem (ziemia czerska) pokonał niewielki oddział rosyjski, ale 24 III poniósł poważne straty pod Nadarzynem, w starciu z oddziałem saskim eskortującym posła rosyjskiego H. Keyserlingka i stronników króla Augusta III. Dn. 7 IV dotarł do Bydgoszczy, gdzie do jego oddziałów dołączyły grupy płk. Piotra Antoniego Sokolnickiego, kaszt. czerskiego Kazimierza Rudzińskiego oraz wyprawy wielkopolska i rawska. Dywizja T-y liczyła wg różnych wyliczeń 3–8 tys. żołnierzy, wydaje się jednak, że realnie dysponował on siłą ok. 2 tys. ludzi, słabo wyszkolonych i wyposażonych, dowodzonych przez niesubordynowanych oficerów. Podczas marszu w kierunku Tucholi natknął się T. nad Brdą na korpus rosyjski gen. A. Zagriażskiego; 12 IV zawarł z nim trzydniowe zawieszenie broni i wykorzystując je, ruszył w kierunku Pucka. Pod wsią Wyszecino natknął się na zgrupowanie rosyjskie gen. P. Lacy i pokonany 20 IV w krwawej bitwie, wycofał się na południe ku Bydgoszczy, gdzie wraz z podkomendnymi kwaterował do początku czerwca 1734. Okolicznościom starcia pod Wyszecinem poświęcono pismo „Relacyja akcyi, która się stała między wojskiem rosyjskim pod komendą j.p. generała Lessego będącym, i polskim na sukurs Gdańskowi idącym…”. T. wysłał jeszcze grupę jazdy w rejon Gdańska, lecz została ona pobita przez Rosjan 2 VII t.r. pod Kościerzyną. Wycofał wtedy swoje oddziały pod Konin i Pyzdry, a otrzymawszy wiadomość o ucieczce króla Stanisława z Gdańska i kapitulacji miasta 9 VII, rozsyłał listy z informacjami, że Leszczyński wróci do Polski i dołączy do jego dywizji. W poł. lipca podszedł pod Brześć Kujawski, a potem pod Łowicz, skąd prosił J. Potockiego o odwołanie go z dowództwa dywizji. Wycofawszy się do Wielkopolski, nawiązał kontakt z tamtejszymi zwolennikami Leszczyńskiego. W wysłanym 14 IX z obozu pod Piotrkowem liście do papieża Klemensa XII (Epistola Comitis Tarlo Palatini Lublinensis Pro – Regimentarii supremi Exercituum Regni Poloniae ad SS Dominum Nostrum PP Clementem XII) tłumaczył, że August III jest uzurpatorem, a jego zwolennicy są sprzymierzeni z heretykami i schizmatykami; list ten po łacinie i w języku włoskim wydał t.r. w Rzymie referendarz kor. Józef Andrzej Załuski.

T. podzielał opinię Leszczyńskiego, że potrzebna jest popierająca go konfederacja generalna, aby państwa biorące udział w wojnie o sukcesję polską uwzględniły w przyszłym traktacie pokojowym interesy Rzpltej. W październiku 1734 skierował swą dywizję w Sandomierskie i z daleka asystował rozpoczętemu 29 X t.r. zjazdowi; to dzięki jego wpływom szlachta wybrała 5 XI A. Tarłę na marszałka. Akt zawiązanej wtedy konfederacji dzikowskiej T. podpisał jako delegat z senatu. Miał z pewnością wpływ na postanowienie o rozdzieleniu komendy nad wojskiem między marszałka związku i regimentarza kor. Stale osłaniając generalność konfederacką swoimi oddziałami, podążył do Jarosławia, a 17 XII z grupą konfederatów udał się do J. Potockiego do Przemyśla, by nakłonić go do złożenia przysięgi na wierność konfederacji dzikowskiej. Gdy jednak regimentarz nie przystąpił do konfederacji, został 12 I 1735 w Boguchwale zawieszony przez marszałka konfederacji w obowiązkach, a 25 I t.r. w Krakowie pozbawiony regimentarstwa. W pierwszym okresie działania konfederacji T. ułożył memoriał generalności do Stolicy Apostolskiej, przedstawiając władzę Augusta III jako uzurpację oraz potępiając gwałty wojsk rosyjskich i saskich wobec duchownych. Po sesjach generalności w dn. 25–29 I w Krakowie udał się z radą konfederacką do Częstochowy, gdzie rokowano z bp. kujawskim Krzysztofem Antonim Szembekiem (9–11 II), a po fiasku tych rozmów wyruszył z wojskiem i konfederatami na północny zachód. Na radzie 18 II w Sokolnikach konfederaci powierzyli T-le funkcję regimentarza generalnego; postanowiono wyprowadzić armię do Wielkopolski, a następnie do Saksonii. T. zajął Leszno (1 III), a wspólnie z Rudzińskim, obsadzoną przez Sasów, Kargową (5–6 III), gdzie 9 III uczestniczył w kole wojskowym, oraz tego dnia i 11 III w ostatnich radach konfederacji na terytorium Rzpltej. W Kargowej odebrał list od Leszczyńskiego, wzywający marszałka konfederacji z konsyliarzami do Królewca. Wobec przewagi sił saskich i rosyjskich zaniechał planów ofensywnych i 19 III wyprawił A. Tarłę do Brandenburgii. Sam zarządził odwrót w trzech kolumnach na wschód; 4 IV tylna straż jego zgrupowania została pokonana przez Rosjan pod Buskiem. Główne siły dotarły pod Zbyczyn, gdzie osaczone przez armię rosyjską usiłowały 10 IV przeprawić się przez Wisłę. T-le udało się w szpicy wojsk polskich sforsować rzekę i z garstką żołnierzy przedostać się w rejonie Osowca do Prus Książęcych; 20 IV dotarł do Królewca. Większość oddziałów jego zgrupowania złożyła broń między 11 a 18 IV 1735. Wg Tomasza Ciesielskiego T-le brakowało umiejętności i doświadczenia w dowodzeniu, zwłaszcza większymi zgrupowaniami, wykazał się jednak determinacją i oddaniem sprawie Leszczyńskiego.

U króla Stanisława w Królewcu T. rywalizował o wpływy z podskarbim w. kor. Franciszkiem Maksymilianem Ossolińskim; ich scysje bardzo denerwowały króla. We wrześniu 1735 sprowadził do Królewca żonę, Elżbietę z Branickich. Chociaż w kolportowanym (w rękopisach) piśmie ulotnym Responsum od IW Pana Wojewody lubelskiego JMci panu wojewodzie mazowieckiemu die 3 oct 1735, odpowiadał (zapewne na propozycję buławy polnej w zamian za uznanie Augusta III) «wolę poczciwym Tarłą umrzeć niż niepoczciwym hetmanem żyć», to skłaniał się do negocjacji ze zwolennikami Wettyna. Za przystąpienie do obozu Augusta III obiecywano mu woj. sandomierskie, wakujące po śmierci Jerzego Lubomirskiego. Na początku stycznia 1736 generalność zezwoliła T-le na korespondencję z przedstawicielami strony proaugustowskiej. T. nawiązał też kontakt z Keyserlingkiem, a 13 I t.r. w Piławie spotkał się z S. Poniatowskim, z którym od września 1735 utrzymywał kontakt listowny. Na sesji rady konfederackiej 27 I 1736 został wysłany do Warszawy na rozmowy na temat uznania Augusta III. Dn. 9 II t.r. został przyjęty przez króla, rozmawiał też z ministrami oraz z faworytem królewskim Aleksandrem Józefem Sułkowskim. Uzgodniony przy udziale Keyserlingka tekst deklaracji dzikowian zawierającej uznanie Augusta III, T. przesłał na początku marca do Królewca. Podczas marcowej walnej rady konfederacji warszawskiej popierającej Augusta III, oddalił się z Warszawy na rekolekcje do Bielan. Sam uznał Wettyna 23 III. Formalnie nie został odwołany z regimentarstwa; przyjęto, że jego urząd wygasł w r. 1735, gdy nominację na hetmana polnego kor. otrzymał Jan Klemens Branicki.

Dn. 5 V 1736 dostał T. urząd woj. sandomierskiego; dziękował za niego 16 VII t.r. na sejmie pacyfikacyjnym. Z okazji nominacji rzeszowscy pijarzy poświęcili T-le panegiryk „Fasces palatini penes…” (Cracoviae 1736), a sandomierscy jezuici pismo „Pantheon titulorum in una Tarłorum domo…” (b.m.w. 1737). Na sejmie 1736 r. zmodyfikowano konstytucję z r. 1726, zlecając T-le kontynuację negocjacji z nuncjuszem; traktat dotyczący trybu nominacji na opactwa komendatoryjne T. podpisał 6 VIII. W lipcu 1737 chorował, ale udzielił A. Tarle, wówczas już woj. lubelskiemu, pełnomocnictw do prowadzenia w jego imieniu dalszych rokowań w sprawie konkordatu z Pauluccim. Układ podpisano 10 VII t.r. we Wschowie. Przed rozpoczęciem sejmu 1738 r. uczestniczył w Warszawie w obradach uchwalonej na poprzednim sejmie, a obradującej od 15 IX t.r., komisji ds. aukcji wojska. Na sejmie proponował wystawienie piechoty dymowej, która spełniając rolę milicji wojewódzkich odciążyłaby wojsko od funkcji policyjnych; jego pomysł poparli liczni senatorowie. Podkreślał konieczność wyprowadzenia z Rzpltej wojsk rosyjskich, żądał też, by narzucony przez carową Annę Iwanownę książę kurlandzki Ernest Jan Biron osobiście złożył Rzpltej hołd lenny. Podczas sejmu wszedł do deputacji do układania konstytucji, a jako delegat senatu został wysłany z dwoma innymi senatorami do izby poselskiej, dla przekonania posła z woj. wileńskiego, chorążego lidzkiego Łukasza Aleksandrowicza, do odstąpienia od żądania, by odebrać urząd gen. artylerii lit. Janowi Jerzemu Flemmingowi, jeśli nie zmieni on wyznania z ewangelickiego na katolickie. Postawa polityczna T-y w tym czasie pozostaje niejasna; wydaje się, że był raczej lojalny wobec dworu. Podczas wojny rosyjskotureckiej przeciwdziałał podjętym przez Potockich próbom zawiązania w województwach bracławskim, wołyńskim i podolskim antydworskiej konfederacji, i aby mitygować szlachtę, przybył w sierpniu 1739 na Podole. Na wiadomość o klęsce tureckiej pod Stawuczanami 28 VIII t.r. wyprawił za wiedzą Augusta III wysłanników z propozycją mediacji do wielkiego wezyra tureckiego Hacı İvaz Mehmed paszy, starał się też nawiązać kontakt z francuskim ambasadorem w Turcji, L. de Villeneuve, aby oferować swą pomoc w kontaktach z głównodowodzącym armią rosyjską, feldmarszałkiem B. Ch. Münnichem; wysłannicy T-y zostali jednak przez niego zatrzymani. Podczas powrotu armii rosyjskiej przez Podole dwukrotnie spotkał się z Münnichem, a w grudniu przybył do Kamieńca Podolskiego i umożliwił zdeponowanie tam rosyjskich armat. W tym czasie otrzymał od Rosji 8 tys. złp. na poczet odszkodowań za straty poniesione w l. 1733–6 (szkody te wycenił na 350 tys. złp.). Jako woj. sandomierski rzadko bywał na sejmikach w Opatowie; mimo to szlachta często występowała w jego interesach, m.in. zleciła posłom na sejm 1740 r. starania, by pieniądze wyłożone przez T-ę na sprawy publiczne zostały mu oddane przez generała artylerii lub skarb kor. z kwarty woj. sandomierskiego. Na sejmie t.r. wszedł T. do deputacji do układania konstytucji. Nieoczekiwanie występował przeciw aukcji wojska, podobno z namowy Keyserlingka. We współpracy z «Familią» przeciwdziałał kolejnym zamysłom konfederackim J. Potockiego; na naradzie u Czartoryskich w Przybysławicach 15 IX 1741 postanowiono, że pojedzie do Lublina, by wyperswadować szlachcie zbieranie się na zjazd konfederacki w Zamościu. Możliwe jednak, że t.r. kontaktował się z emisariuszem szwedzkim W. Boną, któremu A. Tarło i stolnik lit. Piotr Sapieha przedstawili w listopadzie i grudniu plan konfederacji antykrólewskiej, zawiązanej pod osłoną wojsk szwedzkich. W r. 1742 wstawiał się T. za Sapiehą, oskarżonym o spisek antykrólewski. Pod koniec r. 1741 wysłał swego powinowatego pijara Ignacego Konarskiego do Petersburga z gratulacjami dla Elżbiety Pietrowny z okazji objęcia tronu, a także dla przypomnienia swoich zasług w niedopuszczeniu do konfederacji w r. 1739.

Na zgromadzeniu szlachty we Lwowie w lutym 1742 narzekał T. na brak troski króla o Rzpltą i ostrzegał przed możliwością rokoszu. Latem t.r. starał się, by z wrześniowych sejmików wysłano delegacje do Augusta III z żądaniem powrotu do Rzpltej i zwołania sejmu nadzwycz. Już od r. 1739 pozostawał w sporze z hetmanem polnym lit. Michałem Kazimierzem Radziwiłłem o dobra żółkiewskie, odkupione przez hetmana od wnuczki królewicza Jakuba Sobieskiego, Marii Karoliny księżnej de Bouillon; T., który pożyczył Sobieskiemu 1,2 mln złp., zapisane na tych dobrach, trzymał ich część tytułem zastawu, licząc na objęcie całej spuścizny. Na mocy zawartej 1 X 1742 za pośrednictwem bp. krakowskiego Jana Aleksandra Lipskiego ugody z Radziwiłłem obiecano T-le zwrot pożyczonej królewiczowi sumy i darowiznę pałacu w Warszawie. Dn. 20 XI t.r. pod Markuszowem interweniował T. z kanclerzem kor. Andrzejem Stanisławem Załuskim, zapobiegając drugiemu pojedynkowi A. Tarły z podkomorzym kor. Kazimierzem Poniatowskim. Gdy Radziwiłł nie wywiązał się ze zobowiązania w sprawie dóbr po Sobieskich, a w październiku (w Piotrkowie) i grudniu (w Lublinie) 1743 wygrał proces z T-ą w zdominowanym przez «Familię» Tryb. Kor., wojewoda obsadził dobra złoczowskie swoimi ludźmi, by nie dopuścić hetmana do ich objęcia. Jednak oddziały Radziwiłła w lutym 1744 pokonały ludzi T-y pod Kulikowem, a następnie obległy Złoczów, gdzie się schronił. Dopiero na wiadomość o śmierci A. Tarły w pojedynku z K. Poniatowskim 14 III t.r., T. zdecydował się wydać oponentowi zamek złoczowski. Wydarzenia te ostatecznie spowodowały przejście T-y do opozycji. Po śmierci krewnego rozpowszechniał ogłoszony pod datą jego zgonu „Manifest na widok światu polskiemu wydany”, skierowany przeciw «Familii». Odgrażał się podobno, że na stypę za Adama chce zabić «którego Ciołka» (h. Poniatowskich).

Przed sejmem 1744 r. stronnicy T-y nie dopuścili do wyboru zwolenników «Familii» na sejmikach sandomierskim i lubelskim. Na sejmie w Grodnie, przemawiając w senacie 9 X t.r. (Mowa […] Jana Tarła wojewody sandomierskiego na sejmie walnym grodzieńskim w izbie senatorskiej miana, b.m.w.) T. zarzucił Augustowi III brak troski o Rzpltą i opieranie się wyłącznie na «Familii»; wbrew intencjom dworu uważał też za konieczne, by zapewnić cudzoziemskich dyplomatów, że Polska nie zamierza przystąpić do wojny (druga wojna śląska), zaś aukcja wojska ma służyć wyłącznie obronie własnej. W Grodnie pozostawał w stałym kontakcie z działającymi na szkodę sejmu dyplomatami pruskimi K. G. Hoffmannem i J. E. Wallenrodtem, którzy chcąc go pozyskać dla planów antykrólewskiej konfederacji proponowali, że poprą jego aspiracje do polskiej korony. Upomniany przez Augusta III za konszachty z Prusakami, T. w rozmowie z królem zapewnił go o swojej wierności. Od poł. października nie bywał już u pruskich dyplomatów, polecił im natomiast jako współpracownika posła sandomierskiego, sędziego grodzkiego radomskiego Józefa Kietlińskiego. Podczas sesji prow. małopolskiej nie występował bezpośrednio przeciw aukcji wojska, jednak jego wypowiedzi podsycały kontrowersje, przez co utrudniał podjęcie zgodnych decyzji. Posłowie pruscy uważali, że to dzięki ich pieniądzom T. przyczynił się do niepowodzenia obrad prowincjonalnych Małopolski. W ostatnich dniach sejmu, by skierować oburzenie szlachty przeciw «Familii», T. rozdawał egzemplarze „Manifestu…” A. Tarły. Na radzie senatu, po rozejściu się sejmu, był zdania, aby nie występować z ostrymi pretensjami do Prus o działania ich przedstawicieli dyplomatycznych podczas sejmu, prosił też o zwołanie sejmu nadzwycz. (Mowa powtórnie miana przy dokończeniu sejmu grodzieńskiego […] Anno 1744 die 19 novembris, b.m.r.w.).

Pod koniec marca 1745 pozwał T. z krewnymi do Tryb. Kor. przedstawicieli «Familii», zarzucając im pośredni lub bezpośredni udział w zabójstwie A. Tarły. Niezadowolony z łagodnego wyroku w listopadzie t.r., wniósł manifest przeciw dekretowi, jednak (podobno wzorem zmarłej właśnie żony) postanowił pojednać się z wrogami i poprosił prymasa Krzysztofa Antoniego Szembeka o mediację. Ugodę z Czartoryskimi i Poniatowskimi podpisano 10 VIII 1746, utrzymując werdykt z r. 1745. Wznowiony w r. 1745 proces z Radziwiłłem również zakończył się 19 XII 1746 ugodą. Mimo to już po pojednaniu z «Familią», T. przed sejmem t.r. oficjalnie wypowiadał się w nieprzyjaznym jej tonie. Na sejmie tym wszedł do deputacji do układania konstytucji. W swoich wystąpieniach (m.in. Mowa JW. Imci Pana Jana Tarła wojewody sandomierskiego generała ziem podolskich, generała lieutenanta wojsk koronnych na sejmie walnym warszawskim miana roku 1746, b.m.r.w.) chociaż oficjalnie popierał projekty aukcji wojska, jednak zakulisowo działał na rzecz niedojścia sejmu. Przez wysłanego do Francji powinowatego, pijara Stanisława Konarskiego, starał się w l. 1746–7 uzyskać odszkodowanie za wydatki poniesione na wspieranie Leszczyńskiego (wycenił je na 30 tys. dukatów); próbował też przez dyplomację francuską wyjednać u Augusta III buławę kor. lub woj. krakowskie. W reakcji na przemarsz korpusu rosyjskiego przez terytorium Rzpltej w r. 1748, T. z innymi senatorami wypowiedział się m.in. o stosownej cenie za dostawy zboża w piśmie „Rada o ubezpieczeniu województw podczas przechodu wojsk rosyjskich…”. Przed sejmem t.r. szlachta ruska w instrukcji dla posłów skarżyła się na pobieranie przez T-ę dochodów z wystawionej przez niego w Solcu wodnej komory celnej, podczas gdy miał on prawo tylko do cła lądowego. W trakcie kampanii przedsejmowej T. oferował usługi posłowi pruskiemu E. J. Vossowi. Na sejmie został ponownie deputatem do konstytucji. W przeciwieństwie do większości senatorów, przychylających się do dworskich propozycji sposobów finansowania aukcji wojska i uporządkowania podatków, proponował, aby koekwację (zrównanie) podatków między województwami wschodnimi a resztą kraju, przeprowadzić nie przez powołaną w tym celu komisję ekonomiczną, lecz przez tryb. skarbowy powiększony o jednego przedstawiciela z każdego województwa. Formalnie występował z projektem ograniczania liberum veto, lecz w rzeczywistości przez swoje wpływy w izbie poselskiej działał przeciw reformatorskiemu programowi dworu i «Familii». Listę zarzutów wobec dworu, przedstawioną w wotum 9 X, powtórzył w memoriale złożonym Augustowi III, sprzeciwiając się m.in. przypisywanemu dworowi projektowi elekcji vivente rege. Podczas dyskusji o podatku łanowym pieszy regiment T-y podawany był jako przykład marnowania podatków.

Po niedoszłym sejmie 1748 r., w związku z planowanym przez dwór sejmem nadzwycz. na r. 1749, bp krakowski Andrzej Stanisław Załuski sporządził uniwersał przedsejmowy, potępiając opozycję za jego storpedowanie; T. z J. Potockim i woj. bracławskim Stanisławem Świdzińskim podjął wówczas polemikę z biskupem. Dn. 30 I t.r. wręczył królowi memoriał senatorów kor., zawierający żądania opozycji wobec dworu i oskarżenia przeciw «Familii» o zdominowanie życia publicznego. Na zamieszczone w holenderskiej gazecie sprostowanie, że memoriał ów był w istocie podpisany tylko przez trzech składających go senatorów, odpowiedział w kwietniu w rozpowszechnianym szeroko liście do marszałka w. kor. Franciszka Bielińskiego, proponując sejm nadzwycz. «exorbitantiarum» dla rozstrzygnięcia zarzutów wysuwanych przez republikantów wobec «Familii» i dworu. Z listem tym polemizowało z kolei pismo „Kopia listu pewnego szlachcica do pewnego przyjaciela pisanego 1749”, zawierające m.in. oskarżenia T-y o wykroczenia przeciw prawu, zwłaszcza w sprawach finansowych. We wrześniu otrzymał T. od Ludwika XV pensję 4 tys. liwrów rocznie, którą początkowo odrzucił, nie zgadzając się z określeniem «pensja», lecz ostatecznie przyjął, gdy nazwano ją stopniowym wynagrodzeniem strat. W październiku doszło do zerwania Tryb. Kor. w Piotrkowie; T. w Punktach do króla Imci od wojewody sandomierskiego ex re nie doszłej reasumpcyi trybunału piotrkowskiego pisanych w 1749 r. wyraził sprzeciw wobec dworskiego projektu rozpisania nowych wyborów deputackich lub przedłużenia kadencji poprzednich. Uważał, że jedynie sejm może podjąć decyzję w tej sprawie, a w przypadku niedojścia sejmu należy czekać cały rok na kolejną reasumpcję trybunału. W rezydencji T-y w Opolu (obecnie Opole Lub.) odbyła się pod koniec października jedna z narad republikantów nad królewską propozycją zorganizowania mediacji między skonfliktowanymi stronnictwami. W listopadzie T. podpisał list licznych senatorów do króla z prośbą o bezstronną ocenę opozycjonistów.

Republikant z przekonania, oceniany przez zwolenników jako obdarzony charyzmą patriota, a przez wrogów jako «człek kłótliwy, ale wyrachowany i trzeźwy», był T. człowiekiem o gwałtownym usposobieniu, wykazującym jednak wierność przyjaźniom i bardzo gorliwym religijnie. Uważano go za człowieka wpływowego, znawcę praw i zwyczajów Rzpltej, znającego się też na ludziach (opinia dyplomatów saskich z okresu wojny o tron polski). Był jednym z największych posiadaczy ziemskich w Rzpltej; jego dobra miały wartość ok. 3 mln złp. i przynosiły dochód co najmniej 100 tys. złp. rocznie. W l. trzydziestych XVIII w. twierdził, że posiada 107 wsi i 90 miasteczek. Był zapobiegliwy i gospodarny, rzadko zaciągał długi (wyjątkowo uczynił to na misję do Rzymu). Jako wierzyciel trzymał w zastawie dobra w woj. rawskim od Prażmowskich, w woj. bracławskim od Lubomirskich, na Podolu i w woj. ruskim od Wiśniowieckich, na Litwie od Radziwiłłów (m.in. dobra zabłudowskie). Odziedziczył dobra Tursko (15 wsi) w woj. sandomierskim, wspólnie z drugą żoną kupił dobra Krasiczyn (miasteczko, sześć wsi i dwie części wsi) w ziemi przemyskiej (woj. ruskie). Za niewielką opłatą uzyskał od krewnych, biskupów Michała Bartłomieja (zob.) i Jana Joachima (zob.) Tarłów dobra Mińkowce, Kalus i Kapuściany (dwa miasta i dziesięć wsi) na Podolu (zapisał je Kazimierzowi Tarle, synowi star. goszczyńskiego Adama ). W woj. lubelskim posiadał Opole z kluczem wsi, gdzie najczęściej rezydował. Zlecił przebudowę pałacu w Opolu, którą prowadzono w l. 1738–43. W Warszawie posiadał pałacyk przy ul. Senatorskiej i pałac przy ul. Długiej oraz grunt z zabudową drewnianą na Solcu. Miał też pałac w Lublinie, rezydencje w Medyce i Tursku oraz nieruchomości w Krakowie. Od Karola Tarły, kaszt. lubelskiego, dostał dobra Celejów w woj. lubelskim (w testamencie przekazał je jego synowi Andrzejowi), a po A. Tarle otrzymał Pękoszów (obecnie Piekoszów) i Wolę Pękoszowską (zapisał je Szymonowi Tarle, bratu Kazimierza), Podzamcze (z pałacem) i Chełmce w woj. sandomierskim. Należał do największych tenutariuszy królewszczyzn w Koronie; kwarta z nich wynosiła ok. 60 tys. złp. Oprócz starostw kamienieckiego i latyczowskiego na Podolu miał wniesione w r. 1732 przez drugą żonę star. sokalskie w woj. bełskim, a także w l. 1718–28 star. grabowieckie (woj. bełskie i ziemia chełmska) oraz star. medyckie (od r. 1722) w ziemi przemyskiej. Trzymał również star. jasielskie, które ok. r. 1728 przekazał A. Tarle i odzyskał po jego śmierci. Miał także królewszczyzny Maćkowice w woj. ruskim (od r. 1714) i Brzegi w woj. sandomierskim, pow. chęciński. W r. 1738 zawarł układ z bernardynami w Sokalu o przewozy na rzekach Rata i Bug. Lubił przepych; zbierał delie, kontusze, klejnoty i ozdobną broń.

Od r. 1719 łożył T. na budowę kościoła Misjonarzy p. wezw. Przemienienia Pańskiego w Lublinie. Wspierał wizytki, sprowadzone do Lublina w r. 1723 m.in. przez woj. mazowieckiego Stanisława Chomentowskiego i jego żonę, Dorotę z Tarłów. Przed r. 1740 rozpoczął budowę klasztoru dla pijarów w Opolu; mimo początkowego oporu S. Konarskiego, zakonnicy przyjęli tę fundację w r. 1743. Jako kolator opolskiej parafii (wspólnie z Potockim) przekazał ją pijarom, co 26 XI 1746 zatwierdził papież Benedykt XIV. Skąpił jednak środków na dalsze prace przy klasztorze i kościele, a po śmierci trzeciej żony nie przekazał zakonnikom zapisanej przez nią sumy. Sfinansował jedynie, rozpoczętą po r. 1748, przebudowę kaplicy Świętego Krzyża w opolskim kościele p. wezw. Wniebowzięcia NMP, dawnej kaplicy grobowej kaszt. lubelskiego Feliksa Słupeckiego; przeznaczył ją na mauzoleum swoje oraz trzeciej i czwartej żony. Z funduszy T-y powstał w Opolu nowy budynek szpitala oraz ratusz na Nowym Rynku. Zatrudniał w Opolu nadwornego malarza, Antoniego Dembickiego. Wspierał braci Ignacego i Stanisława Konarskich, ale równocześnie wymagał od nich usług, m.in. w misjach politycznych; wg Władysława Konopczyńskiego był dla Stanisława «protektorem, mecenasem, ale też i tyranem». Na budowę pijarskiego Collegium Nobilium w Warszawie ofiarował ok. 45 tys. złp. i procent od 60 tys. złp. Zakliczyńscy reformaci uznawali go za «ojca ubogich» i «szczodrobliwego naszego opiekuna».

T. 5 I 1750 sporządził testament i tego samego dnia zmarł w Opolu w wieku 65 lat. Uroczystości pogrzebowe odbyły się tamże (4–6 II t.r.) w kościele Wniebowzięcia NMP. Mowę pogrzebową wygłosił m.in. dawny podopieczny T-y, star. kazimierski Antoni Benedykt Lubomirski („Mowa […] starosty kazimierskiego…”, b.m.r.w.), ukazało się też kazanie jezuity Wojciecha Alojzego Zabielskiego „Pomiar wysokich zasług…” (L. b.r.w.). Serce T-y złożono 14 V (lub 28 X) 1750 w kościele Pijarów św. św. Pryma i Felicjana oraz Matki Boskiej Zwycięskiej przy ul. Długiej w Warszawie; z tej okazji pijar Samuel Wysocki wygłosił „Kazanie na pogrzebie serca ś.p. J.W. Imci Pana Jana Tarła, wojewody sandomierskiego…”, b.m.r.w.). Wdowa ufundowała w r. 1752 w kościele Wniebowzięcia NMP w Opolu nagrobek T-y z czarnego marmuru, a w kościele Pijarów w Warszawie portalowy nagrobek symboliczny (kenotafium) z podobizną T-y w medalionie (wykonany w l. 1752–3 w pracowni Jana Jerzego Plerscha i uznawany za jedno z najlepszych osiągnięć rokokowej rzeźby polskiej tego typu). Po przeniesieniu warszawskich pijarów do kościoła p. wezw. Matki Bożej Łaskawej przy ul. Świętojańskiej, zainstalowano tam w r. 1864 nagrobek (po powstaniu warszawskim 1944 r. większość elementów kenotafium ocalała; nagrobek, poddany konserwacji i powtórnemu scaleniu, znajduje się od r. 2010 w tym kościele).

W testamencie T. zapisał pijarom opolskim relikwie, obrazy o treści religijnej i bibliotekę, wszystkim kościołom reformackim w Rzpltej po 1 tys. złp., a kościołom bernardyńskim w Koronie po 500 złp. Poczynił zapisy na dobrach ziemskich i sumach (ok. 2,3 mln złp.) pozostających u jego dłużników, przeznaczając je na kościoły m.in. w Kamieńcu Podolskim, Latyczowie, Okopach Świętej Trójcy, Sokalu i Warszawie, a także na kościoły i szpitale w Lublinie, Kazimierzu, Solcu, Lwowie, Jarosławiu, Przemyślu i Krakowie. Ustanowił też fundusz na kształcenie w pijarskim Collegium Nobilium w Warszawie dwunastu młodzieńców spokrewnionych z Tarłami. Dzieciom sióstr zapisał Opole, które przeznaczył dożywotnio żonie, oraz Tursko. Order Orła Białego przekazał na Jasną Górę. Archiwum T-y zostało złożone u reformatów w Warszawie, gdzie pozostawało co najmniej do r. 1761; potem uległo rozproszeniu.

T. ożenił się, wbrew woli rodziny, 1 I 1711 z Marią (Marianną) z Lubowieckich (zm. 1726), córką star. oświęcimskiego Adama Józefa i Joanny z Filipkiewiczów. Od r. 1715 małżonkowie pozostawali w separacji, a T. w r. 1717 rozpoczął starania o unieważnienie związku; po tym unieważnieniu Maria poślubiła Franciszka Rzewuskiego, star. czułczyckiego. Drugą żoną T-y była od 7 II 1722 Elżbieta z Modrzewskich (Modrzejowskich) (przed 1683 – 1728), córka Andrzeja (zob.) i Urszuli z Krasickich, wdowa od r. 1720 po Aleksandrze Łaszczu (zob.). Po śmierci żony T. 9 I 1732 poślubił Elżbietę z Branickich (zm. 17 IV 1746, pochowana 4 VIII t.r. w Opolu), córkę Stefana Mikołaja (zob.) i Katarzyny z Sapiehów, siostrę Jana Klemensa Branickiego (zob.), wdowę po Franciszku Ksawerym Potockim (zm. 1731), star. sokalskim; Józef Żarnowski upamiętnił ją panegirykiem „Odgłos niebieski…” (Sandomierz 1747). Po śmierci także tej żony T. już pod koniec r. 1746 lub na początku r. 1747 ożenił się po raz czwarty z Zofią z Krasińskich (zob. Lubomirska Zofia); po śmierci T-y wyszła ona ok. r. 1754 za Antoniego Lubomirskiego (zob.). T. nie pozostawił potomstwa.

Sufragan krakowski Franciszek Potkański ufundował w r. 1786 w katedrze krakowskiej epitafium T-y z jego portretem. Postać T-y pojawia się w dramacie Adama Bełcikowskiego z r. 1865 „Adam Tarło” („Dzien. Liter.” 1869 nr 21–34, przedruk w: Bełcikowski A., „Dramata i komedie”, Kr. 1898 I).

Portrety, m.in. olej z ok. r. 1736 prawdopodobnie przez Antoniego Dembickiego w Muz. Narod. w W., pełnopostaciowy z żoną Zofią przez tegoż na plebanii kościoła w Opolu Lub., przez S. Czechowicza w Seminarium Duchownym w Lublinie, wszystkie reprod., w: Waniewska J., Portrety Jana Tarły, „Roczn. Muz. Narod. w W.” R. 17: 1973 s. 248–98; Portret w Lwow. Narod. Galerii Sztuki, reprod. w: Podhorce. Dzieje wnętrz pałacowych i galerii obrazów, Oprac. J. Ostrowski, J. Petrus, Kr. 2001; – Dramat staropolski od początków powstania sceny narodowej. Bibliografia, Wr. 1978 II cz. 2; Dworzaczek; Elektorowie; Estreicher, XXXI; Katalog portretów osobistości, V; Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705–2008, W. 2008; Niesiecki, IX; PSB (Konarski Stanisław, Potocki Józef, Radziwiłł Michał Kazimierz, Rudziński Kazimierz, Sanguszko Paweł, Szembek Krzysztof Antoni, Świdziński Stanisław Antoni); Słown. geogr. (Krasiczyn, Latyczów, Opole); Święcki, Historyczne pamiątki, II; Trybunał Skarbowy Koronny w Radomiu 1613–1763 (katalog wystawy), Radom 2014; Urzędnicy, III/2, IV/3,4, XI; – Askenazy S., Dwa stulecia, W. 1903 I 66–8, 102, 1910 II; Bartoszewicz J., Szkice z czasów saskich, Kr. 1880 s. 292–314; Batowski Z., Pomnik Tarły w kościele jezuickim w Warszawie i jego twórca: przyczynek do dziejów rzeźby w Polsce, W. 1933; Bondyra W., Dobra ziemskie Tarłów w Małopolsce w czasach saskich, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II 51–5, 59; tenże, Tarłowie i szlachta województwa lubelskiego w pierwszej połowie XVIII wieku, w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2006 I 78–9; Boyé P., Stanislas Leszczynski et le troisième traité de Vienne, Paris 1898; Chachaj M., Wykształcenie Tarłów od połowy XVII do końca XVIII wieku, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II 14–18; Ciesielski T., Agresja rosyjska na Polskę. Walki na Ukrainie, Podolu i Wołyniu, w: Trudne sąsiedztwo. Studia z dziejów stosunków polsko-rosyjsko-ukraińskich w XVI–XX wieku, Red. A. Szczepaniak, Tor. 2007 s. 121–2; tenże, Armia koronna w czasach Augusta III, W. 2009; tenże, Działania zbrojne w rejonie Krakowa w trakcie polskiej wojny sukcesyjnej 1733–1735, „Studia Hist.” R. 52: 2009 z. 3–4 s. 214, 216, 219–20; tenże, „Gorący” koniec lata i początek jesieni 1733 roku. Początki rosyjskiej interwencji zbrojnej w Rzeczypospolitej, w: Wokół wolnych elekcji w państwie polsko-litewskim XVI–XVIII wieku, Kat. 2016; tenże, Korespondencja Jana Tarły jako źródło do dziejów polskiej wojny sukcesyjnej 1733–1735, w: Epistolografia w dawnej Rzeczypospolitej, Red. P. Borek, M. Olma, Kr. 2013 IV 225–49; tenże, W obronie Gdańska, „Studia Hist.-Wojsk.” T. 3: 2008 cz. 2 s. 187–94; Cieślak E., Stanisław Leszczyński, Wr. 1994; Czeppe M., Kamaryla pana z Dukli, W. 1998; Dygdała J., Adam Stanisław Grabowski (1698–1766), Olsztyn 1994; tenże, Przygotowania stronników Stanisława Leszczyńskiego do obrony Rzeczypospolitej w bezkrólewiu 1733 roku, w: Między barokiem a oświeceniem, Olsztyn 2004 s. 36, 39, 43, 45; tenże, saskie próby infiltracji środowisk szlacheckich podczas bezkrólewia 1733 roku, „Kwart. Hist.” R. 110: 2003 z. 4 s. 56, 66, 74; Freundlich A., Jan Tarło 1684–1750 (praca doktorska z r. 1927 w Arch. UJ); tenże, Studia paniczów polskich w XVIII w. w Paryżu, „Minerwa Pol.” R. 1: 1927 s. 162–6; Gembarzewski M., Jan Tarło, pierwszy powstaniec polski, W. 1935; Gerje V., Bor’ba za polskij prestol’ v 1733 godu, Moskva 1862 s. 170, 282, aneks źr., s. 17; Gierowski J., Między saskim absolutyzmem a złotą wolnością, Wr. 1953; tenże, Na szlakach Rzeczypospolitej w nowożytnej Europie, Kr. 2008; Gmiterek H., Tarłowie w świetle druków lubelskich, w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2006 I 104; Hist. dyplomacji pol., W. 1982 II; Hubert L., Adam na Melsztynie i Czekarzewicach Tarło wojewoda lubelski w: tenże, Pamiętniki historyczne, W. 1861 II 155–280; Hyczko G., Działania wojenne trzeciej wojny północnej, „Roczn. Lub.” R. 8: 1965 s. 92, 93–101; Kantecki S., Stanisław Poniatowski, P. 1880 I 76–82, 90–1, 159, 209, II 3, 35–9, 45–7; Katalog zabytków sztuki w Pol., IV cz. 1, V z. 2, VIII z. 13, XI cz. 1; Kłaczewski W., Kariery urzędnicze Tarłów w XVII–XVIII wieku, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II 43–4; Kolarska M., Listy Elżbiety z Branickich i Jana Tarły jako przykład korespondencji miłosnej w epoce saskiej, w: Kobiece kręgi korespondencyjne w XVII–XIX wieku, Red. B. Popiołek i in., W. 2016 s. 79–90; Konopczyński W., Mrok i świt, W. 1911; tenże, Polscy pisarze polityczni XVIII w., W. 1966; tenże, Polska a Szwecja, W. 1924; tenże, Polska a Turcja, Kr.–W. 2013; tenże, O jedność w królestwie, „Przegl. Hist.” T. 12: 1917–18 s. 222–3; tenże, Stanisław Konarski, W. 1926; Kosińska U., Sejm 1719–1720 a sprawa ratyfikacji traktatu wiedeńskiego, W. 2003; Kriegseisen W., Ewangelicy polscy i litewscy w epoce saskiej, W. 1996; tenże, Samorząd szlachecki w Małopolsce w latach 1669–1717, W. 1989; Kru pa J., Żydzi w Rzeczypospolitej w czasach Augusta II (1697–1733), Kr. 2009; Lisek A., Aktywność obozu Stanisławowskiego w województwie sandomierskim w latach 1733–1736, w: Od Lwówka Śląskiego do Lwowa. Studia i materiały z dziejów południowej Polski, Red. Z. Budzyński, Rzeszów 2012 s. 285–9, 293–4, 297; tenże, Rola Kamieńca Podolskiego dla obozu Stanisławowskiego w województwie podolskim w latach 1733–1736, „Roczn. Przemyski” R. 41: 2005 z. 4 s. 23; tenże, Stosunek szlachty województwa sandomierskiego do powtórnej elekcji Stanisława Leszczyńskiego i wojny o tron polski w latach 1733–1736, w: Po unii – sejmiki szlacheckie w Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku, Red. H. Lulewicz, M. Wagner, Siedlce 2013 s. 286, 289–92, 294, 297–8, 301; Loret M., Życie polskie w Rzymie, Roma (b.r.w.); Macuk A., Barac’ba mahnackich hrupovak u VKL (1717–1763 hh.), Minsk 2010; Mącik H., Fundacja wojewody sandomierskiego Jana Tarły dla oo. Pijarów w Opolu Lubelskim, w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2006 I; tenże, Pałac w Opolu Lubelskim w czasach Jana Tarły, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II; Mączyński R., Warszawski pomnik Jana Tarły, „Ochrona Zabytków” 1996 nr 2 s. 159–67; Michalski J., Studia nad reformą sądownictwa i prawa sądowego w XVIII w., Wr. 1958; Nieć J., Rzeszowskie za Sasów, Rzeszów 1938; Niedziela R., Pisma polityczne w okresie bezkrólewia i wojny o tron polski po śmierci Augusta II Mocnego (1733–1736), Kr. 2005; Nowak-Dłużewski J., Stanisław Konarski, W. 1980; [Ostrowska M.] Mnémon S., L’origine des Poniatowskis, Paris 1913 s. 225–58; Palkij H., Prace komisji aukcji wojska w latach 1736–38, „Kwart. Hist.” R. 109: 1999 z. 1 s. 25, 40; tenże, Sejmy 1736 i 1738 roku, Kr. 2000; Perłakowski A., Kariera i upadek królewskiego faworyta, Kr. 2013; Popiołek B., Kobiecy świat w czasach Augusta II. Studia nad mentalnością kobiet z kręgów szlacheckich, Kr. 2003; taż, Magdalena z Tarłów Lubomirska (zm. 1728), wojewodzina krakowska. Próba biografii, „Studia Mpol.” 2013 nr 18 s. 434–53; Rostworowski E., Legendy i fakty XVIII w., W. 1963; tenże, O polską koronę. Polityka Francji w latach 1725–1733, Wr. 1958; Sandozówna M., Melsztyn i jego okolice, Lw. 1911 s. 59; Skibiński M., Polska w dobie wojny o sukcesję austriacką, Kr. 1912 I, 1913 II; Skrzypietz A., Królewscy synowie, Kat. 2011; Smoleński M., Melsztyn. O zamku i jego panach, o kościele i plebanach, Kr. 1888 s. 77–80; Syta K., Archiwum Jana Tarły, wojewody sandomierskiego w świetle rewizji z roku 1761, w: Studia o bibliotekach i zbiorach polskich, Tor. 1994 VI 31–53; Szklarska E., Od centrum ku peryferiom. Konfederacja warszawska jako narzędzie legitymizacji władzy Augusta III, w: Dwór a kraj. Miedzy centrum a peryferiami władzy, Red. R. Skowron, Kr. 2003; taż, Od Dzikowa do Kargowej. Pierwszy okres działalności konfederacji generalnej przy majestacie Leszczyńskiego, w: Między Barokiem a Oświeceniem. Nowe spojrzenie na czasy saskie, Red. K. Stasiewicz, S. Achremczyk, Olsztyn 1996 s. 141–8; taż, Otoczenie Stanisława Leszczyńskiego w relacjach dyplomatów francuskich w latach 1733–1736, „Sobótka” T. 37: 1982 z. 3–4 s. 483, 486–9; taż, Próby pacyfikacji Rzeczypospolitej w latach 1734–1736. Zabiegi o pozyskanie stronników Leszczyńskiego dla obozu Wettyna, „Roczn. Gdań.” R. 46: 1986 z. 1 s. 175–7, 179; taż, Rząd na uchodźstwie. Emigracja królewiecka przy Stanisławie Leszczyńskim, w: Między barokiem a oświeceniem. Wojny i niepokoje czasów saskich, Red. K. Stasiewicz, S. Achremczyk, Olsztyn 2004 s. 48–53; Truchim S., Konfederacja dzikowska, P. 1921, s. 15, 23, 29, 47, 49–50, 66–7, 72, 80, 86, 99, 101–2, 121, 125–7, 130–5; Waliszewski K., Potoccy i Czartoryscy, Kr. 1887; Wimmer J., Wojsko Rzeczypospolitej w dobie wojny północnej (1700–1717), W. 1956; Wyszomirska M., Między obroną wolności a naprawą państwa, W. 2010; taż, Polemiki wokół konfederacji projektowanych za panowania Augusta III – próba rekonesansu, „Klio” T. 6: 2005 s. 52, 56–7; Zielińska T., Magnateria polska doby saskiej, Wr. 1977; taż, Poczet polskich rodów arystokratycznych, W. 1997; taż, Przyczynek do kwestii konfliktu pokoleń na tle majątkowym w osiemnastowiecznym środowisku magnackim, w: Trudne stulecia, W. 1994; taż, Szlacheccy właściciele nieruchomości w miastach XVIII w., W.–Ł. 1987; Zielińska Z., Sprawa Tarły raz jeszcze, „Przegl. Hist.” T. 72: 1981 z. 3 s. 393–409; taż, Studia z dziejów stosunków polsko-rosyjskich w XVIII wieku, W. 2001; taż, Walka Familii o reformę Rzeczypospolitej 1743–1752, W. 1983; Zwierzykowski M., Samorząd sejmikowy województw poznańskiego i kaliskiego w latach 1696–1732, P. 2010; – Akta sejmikowe województw poznańskiego i kaliskiego. Lata 1733–1763, Wyd. M. Zwierzykowski, W. 2015; Biegeleisen H., Korespondencja Stanisława Konarskiego z wujem Janem Tarło, wojewodą sandomierskim (z lat 1738–1742), „Przew. Nauk. i Liter.” T. 11: 1883 z. 10 s. 930–40 (oprac.), z. 11 s. 1015–40, z. 12 s. 1124–71 (źr.); Bondyra W., Testament Jana Tarły, wojewody sandomierskiego, z 1750 roku, „Res Historica” T. 26: 2008 s. 141–53; Codzienne kłopoty, wielkie interesy i podwójna elekcja, Wyd. J. Dygdała, W. 2013; Diariusz Walnej Rady Warszawskiej 1710 r., Wyd. R. Mienicki, Wil. 1924; Diariusze sejmowe XVIII w., II, III; Dzieje Polski pod panowaniem Augusta II, Kr. 1849 s. 217–18, 287, 349; Kitowicz J., Pamiętniki czyli Historia polska, Wyd. P. Matuszewska, Z. Lewinówna, W. 2009; Korespondencja Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, Wyd. B. Popiołek i in., W. 2016 I; Korespondencja Józefa Andrzeja Załuskiego 1724–1736, Wyd. B. Kupść, K. Muszyńska, Wr. 1961; Listy Stanisława Konarskiego 1733–1771, Oprac. J. Nowak-Dłużewski, W. 1962; Lustracja województwa sandomierskiego, Wr. 1968 cz. 1; Matuszewicz, Diariusz; Metryka Lit., I; Obraz Polaków i Polski w XVIII wieku, Wyd. E. Raczyński, P. 1841 XIV 157–9; Od Augusta Mocnego do Augusta III. Doniesienia z Warszawy Andrzeja Cichockiego z lat 1732–1734, Wyd. J. Dygdała, W. 2016; Ostrowski-Daneykowicz, Swada, I 102–5; Rafałowiczówna J., A z Warszawy nowiny te… Listy do Elżbiety Sieniawskiej z lat 1710–1720, Wyd. B. Popiołek, Kr. 2000; Teka Podoskiego, I 152–5, II 19, 49, 53, 111–12, 124, 130–1, 161, III 7, 148, 259, 267, 287, 307, 309, IV 28, 52, 58, 101, 139–41, 146, 150, 214–15, 330, 350, 403, 579, VI 90, 101, 188, 203–4, 257–8, 266, 406; Vol. leg., VI 195, 202, 396, 400,408, 413–14, 458, 499, 580, 602, 651, 658; Zawisza K., Pamiętniki, W.1862 s. XL–XLI; Źródła do dziejów Warszawy. Rejestry podatkowe i taryfy nieruchomości 1510–1770, Wyd A. Berdecka, W. 1963 (w indeksie błędnie jako Adam Piotr); – „Kur. Pol.” 1732 nr 105, 107, 140, 1746 nr 521, 1750 nr 695; – AGAD: Metryka Kor., Sigillata, nr 19 s. 106, 129, 187, 214, 229, nr 20 s. 35, 200, 209, 274, nr 21 s. 100, 174, 210, nr 22 k. 90 (s. 131), 106 (s. 163), 174, nr 25 k. 29–30, nr 27 s. 185, 271, nr 28 s. 310, Arch. Radziwiłłów, Dz. V rkp. 16106, Arch. Roskie, pudło 24 nr 10 s. 1–149, nr 13 s. 1–14, pudło 57 nr 32 s. 1–17, nr 33 s. 1–19, pudło 58 nr 89 s. 1–23, nr 90 s. 1–10 (listy T-y i Elżbiety z Branickich), Zbiór Czołowskiego, rkp. 329 s. 40–1, rkp. 331 s. 7–10, rkp. 333 s. 1–3, 26–8, 52–4, 56–8, 60–3, 69–72, 77–80, rkp. 335 s. 2–9, 63–74, 78–80, rkp. 336 s. 109–13, rkp. 337 s. 9–12, 29–31, 32–5, 37–40, 41–4, 62–9, 84–6, rkp. 338 s. 1–5, 23–5, 39–42, 80–2, rkp. 339 s. 2–4, 19–22, 58–61, rkp. 340 s. 23–5, rkp. 343 s. 1–4, rkp. 345 s. 21–4, rkp. 355 s. 4–302, rkp. 408 s. 11–19, 54–67, 77–120, 125–8, 132–9, 150–90, rkp. 580 s. 66–91; Archiv vnešnej polityki Rossijskoj Imperii w Moskwie: Snošenija Rossii s Polšej, F. 79 op. 1, 1736, nr 6 (luty–marzec); B. Czart.: rkp. 215 nr 25, rkp. 1779–1785, 1789, 1791 (listy T-y i Elżbiety z Branickich), rkp. 5960 nr 41702, rkp. 5966 nr 43426; B. Narod.: sygn. 3235 t. 5 nr 5187, sygn. 3243 t. 2 k. 106, sygn. 3246 t. 4 k. 96–7v, sygn. 3250 t. 3 (listy T-y i Elżbiety z Branickich); B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 1931 s. 42, rkp. 8326 k. 59, 61, 77–7v, 80–80v, 101–2, 104–4v, 111v–12, 140, 147, 149–50, 156v, 163v, 164v, 175, 176v, rkp. 8333 k. 112, 116–16v, 123v, 125v, rkp. 8340 k. 96, 128, 134, 465–6v, 563v, 579, 587v, 593v, 610v, 685v–6, 695, 696, rkp. 8341 k. 10; B. Ossol.: rkp. 2678 (listy T-y do J.W. Mniszcha); Sächsisches Hauptstaatsarchiv w Dreźnie: loc. 460 vol. LIV, loc. 710/3 vol. 269 k. 26–31, loc. 3682 (Journal […] in den Jahren 1749–1752 gehaltenen Reichstage) k. 202nn (życiorys T-y).

Urszula Kosińska